1. Vai trò của người dân
Hàng năm cứ vào rạng sáng ngày mồng Hai tháng Sáu là ngày Khai hội Lảnh Giang. Lễ hội này do người dân trong xa Mộc Nam tổ chức. Năm nay (2009) có sự phối hợp của Viện Nghiên cứu Văn hoá Nghệ thuật Việt Nam mà Tổng đạo diễn là TS Bùi Quang Thắng thì trên một phương diện nào đó, lễ hội được khoác lên mình một “màu sắc” mới.
Đoàn rước kiệu.
Vậy, với màu sắc mới như thế liệu người dân ở đây có đồng tình hưởng ứng? Với kinh nghiệm của mình, TS Bùi Quang Thắng đã cho không chỉ lãnh đạo huyện Duy Tiên, Hà Nam nói chung mà chính người dân nơi đây thấy được vai trò và tầm quan trọng của sự đổi mới khi đưa vào lễ hội truyền thống. Một mặt thì các yếu tố truyền thống vẫn được diễn ra theo đúng trình tự vốn có của nó.
Đó là việc các cụ tổ chức các lễ thức liên quan đến việc Thánh: Lễ Cáo yết, rước kiệu, tế tại sân đền…Bên cạnh đó, các yếu tố văn hoá đương đại cũng được đưa vào một cách khéo léo khiến người xem hội không thấy bị khiên cưỡng. Các yếu tố đương đại mà báo giới cũng như người xem hội hồi hộp chờ đợi như: body painting (vẽ trên cơ thể người), sử dụng hiệu ứng âm thanh, ánh sáng trong đên khai hội, ánh sáng trong mỗi vấn hầu Thánh.
Quả thực, không dễ dàng khi đưa yếu tố được coi là mới vào một lễ hội truyền thống. Chính vậy mà có các luồng dư luận khác nhau về hiện tượng này. Với tư cách là một người quan sát, tham dự lễ hội và nhìn dưới con mắt nghiên cứu thì tôi nhận thấy một số vấn đề sau:
- Quy mô lễ hội lớn;
- Thành phần tham gia trực tiếp vào các hoạt động liên quan đông, nhưng quan trọng hơn họ chính là những người nông dân vừa hôm qua cần cật nai lưng ngoài đồng và rồi khi lễ hội kết thúc họ lại bắt tay ngay vào việc đồng áng. Quá trình phỏng vấn các đối tượng đó thì họ cảm thấy tự hào khi có “chân” trong đoàn rước hoặc được phân công vào mọt nhiệm vụ cụ thể nào đó.
- Cách bố trí sắp xếp các hoạt động chính cũng như các hoạt động phụ trợ hợp lý không chỉ về mặt không gian mà cả về mặt thời gian.
- Công tác an ninh trật tự được phối hợp thực hiện rất tốt.
- Ý thức bảo vệ môi trường của người dân tham gia lễ hội cũng có vẻ như tốt hơn nhiều lễ hội mà tôi đã có cơ hội tham dự.
Việc này không rõ BTC lễ hội có đặt lên bàn bạc và giáo dục không nhưng thực tế cho thấy vấn đề rác bừa bãi trong lễ hội là không có. Phải chăng người dân đã tự ý thức được việc làm này???!
Từ chị bán hàng nước gần cửa đền đến các cụ ông ngồi viết sớ ngay lối vào cùng đều tỏ rõ ra mặt sự vui mừng khi làng vào hội. Tôi đoán chắc một phần là họ nhận thấy lợi ích của bản thân mà lễ hội mang đến cho bản thân.
Chưa hết, các cháu học sinh bậc Tiểu học trong xã cũng được vinh dự tham gia vào lễ hội với công việc rước cờ, chúng hồ hởi tập luyện (mặc dù mấy hôm đó thời tiết rất nắng nóng) rồi ngay ngắn trong đoàn rước (chẳng khác nào những người đã có kinh nghiệm trong việc này).
Rồi đến các chị phụ nữ, anh thanh niên, trung niên sẵn sàng than gia vào các tiết mục diễn xướng hầu Thánh tập thế (trong đêm Khai hội).
Đến khi diễn ra việc hầu đồng thì người dân ngồi kín xung quanh chiếu hầu chăm chú theo dõi từng động tác, cử chỉ của cô đồng khi Thánh nhập. Đôi lúc họ còn hoà nhập vào không khí như một cuộc diễn xướng tập thể. Chính những lúc như thế mà họ không còn có cảm giác về thân phận nghèo khó hay địa vị xã hội. Dù là nông dân hay nhũng người có trình độ học vấn cao khi tham gia vào hoạt động này thì ranh giới thân phận là không còn nữa (cảm nhận của tôi). Trong giá hầu lúc gần 23h ngày 23/7 đã có 2 người phụ nữ bị “ốp đồng” hay “say đồng” khi mà họ cùng hưởng ứng điệu múa của cô đồng Xuân 71 tuổi đến từ Hà Nội trong giá Ông Hoàng Bơ. Hỏi ra, tôi được biết hai người phụ nữ này có thân phận hoàn toàn khác nhau: một là nông dân trong thôn Yên Lạc; một chị kia là cán bộ nhà nước đến từ Hà Nội. Tuy nhiên, họ có chung một điểm là “thăng hoa” trong lúc tham dự giá hầu.
Những tưởng chỉ có người phụ nữ là dễ bị nhập đồng hay Thánh ốp nhưng sự thật không phải vậy. Trong lễ hội Lảnh Giang, sự có mặt của nhóm thành viên trên diễn đàn trang web với tên miền photo.vn cũng “ngất ngây” theo điệu nhạc của cung văn và sự trình diễn của cô đồng không kém phụ nữ là bao. Cho dù trên người của anh ta có đeo dụng cụ tác nghiệp khá nặng nhưng anh ta cũng bị “cuốn” theo không khí chung, rồi biết bao người khi tham dự cũng có cảm giác thăng hoa không kém. Chỉ khi chứng kiến tại chỗ mới cảm nhận được điều này.
2. Yếu tố mới trong lễ hội
Hầu đồng không phải là hiện tượng văn hoá mới mà theo kết quả nghiên cứu của GS.TS Ngô Đức Thịnh thì loại hình diễn xướng này có từ thế kỷ XVI. Trải qua thời gian và vào mỗi một thời kỳ xã hội khác nhau thì chúng phản ánh những nét đặc thù riêng biệt. Tuy nhiên cũng có những yếu tố được gọi là hằng số văn hoá. Những yếu tố được coi là hằng số văn hoá trong tín ngưỡng thờ Mẫu như màu sắc trang phục biểu tượng cho mỗi phủ (tam phủ hay tứ phủ) hay việc mà cô đồng giơ tay báo hiệu là Mẫu đệ Nhất, đệ Nhị hay đệ Tam nhập đồng (trong hầu tráng mạn)… Sự khác biệt thể hiện ở trang phục ngày một cầu kỳ, tinh xảo, lễ vật ngày càng phong phú và đa dạng hay trong lễ hội Lảnh Giang có việc sử dụng kết hợp âm thanh và ánh sáng hiện đại vào trong nghi thức hầu đồng.
TS. Bùi Quang Thắng - Tổng đạo diễn lễ hội đã khéo léo trong việc đưa ánh sáng hiện đại và dùng các công nghệ hiện đại để khuyếch đại âm thanh khiến nghi lễ thêm trang trọng. đã có không ít ý kiến cho rằng nếu sử dụng chất liệu hiện đại vào nghi lễ truyền thống sẽ làm mất đi chất linh thiêng. Ở đây, không như vậy mà nhờ có ánh sáng hiện đại âm thanh đủ lớn khiến cho buổi lễ có phần trang trọng và tăng vẻ uy nghi huyền ảo hơn.
Ánh sáng hiện đại được sử dụng ở đây không phải thứ ánh sáng laze lập loè mà sử dụng một cách hiệu quả khiến cho nó có tác dụng kích thích sự hưng phấn cho cô đồng mỗi khi Thánh nhập. Tiếng nhạc, câu ca rồi ánh sáng, sự cộng cảm của người xem đều là yếu tố góp phần cho cô đồng nhanh đạt tới trạng thái ngây ngất, thăng hoa.
Bên cạnh các yếu tố trên, trong buổi hầu Thánh thì tứ trụ cũng được tổng đạo diễn “gửi” vào đó hình ảnh của các linh vật thông qua nghệ thuật hội hoạ - body painting. Ngoài 18 chàng trai trong xã tham gia nội dung body painting sẽ trực tiếp trở thành các tác phẩm sống trong lễ hội - rước chấp kích, bát bửu còn có 04 chàng trai ở vị trí tứ trụ quanh cô đồng cũng được khoác lên mình hình ảnh những linh vật. Họ phấn khởi không kém 18 chàng lực điền kia.
Cuộc sống của họ vốn thuần phát, chân chất quanh năm ngày tháng chỉ quen với một màu xám của bùn thì hôm nay họ lại được làm quen với màu sắc rực rỡ. Thật chẳng ai giống ai, dưới con mắt của mỗi hoạ sỹ, họ là một tác phẩm hoàn mỹ. Mỗi ngày trong thời gian diễn ra lễ hội, họ là một tác phẩm nghệ thuật. Rồi mai đây, giã đám họ lại trở về với mảnh ruộng, cây lúa, sớm ngày lo việc cấy cày.
Có ai đó đã cho rằng việc đưa yếu tố văn hoá đương đại vào lễ hội truyền thống mang tính gượng ép hay khi “hội” to hơn lễ. Với tôi thì vấn đề đưa màu sắc đương đại vào lễ hội này đâu phải gượng ép! Hơn thế, phần lễ vẫn diễn ra đúng lệ tục, trang nghiêm thành kính đối với đức Thánh. Điều quan trọng là chúng ta cần phải xem xem khi đưa yếu tố mới vào lễ hội truyền thống thì phản ứng của người dân là thế nào và làm lễ hội cho ai mới là vấn đề cần quan tâm.
Bàn thờ tại hồ nước.
3. Vài lời cuối
Khi lễ hội kết thúc có lẽ cũng là lúc mà “cánh cửa” bình luận được mở rộng ra. Chắc chắn những ai quan tâm đến loại hình lễ hội này sẽ chú ý lắng nghe các luồng thông tin khác nhau bàn về lễ hội Lảnh Giang năm nay.
Hy vọng trên website: http://www.vietems.com sẽ liên tục cập nhật các bài biết liên quan về chuyên mục lễ hội để những người quan tâm có được cái nhìn toàn diện hơn về lễ hội nay.
Hơn thế, tôi mong muốn nhóm của TS. Bùi Quang Thắng sau 1 tháng lễ hội kết thúc sẽ tập hợp được đầy đủ các bài viết và bức ảnh chụp về lễ hội này (trên báo giấy cũng như báo điện tử) để in thành một tập sách. Nó sẽ có cả giá trị về mặt tư liệu và vừa có giá trị cho “nhà đền” quảng bá hình ảnh của mình./.
Nguyễn Tiến
Ảnh: viettems.com;Photo.vn
